اين حديث را از براى همه روايت كنم ؟ فرمود : اى ابان ! وقتى كه « 1 » روز قيامت مىشود و خداى تعالى ، اوّلين و آخرين را جمع مىكند ، « لا إله إلّااللَّه » از ايشانْ مسلوب مىشود ، مگر از كسانى كه بر اين امر باشند ، يعنى از جملهء شيعيان باشند . [ دوم : تقديس الهى ] دويّم ، تقديس الهى است و تقديس در لغت ، به معنى تطهير و پاك شمردن است و مراد از تقديس الهى ، ممكن است كه پاك دانستن از شريك و وَلَد و جميع صفات نقص باشد ؛ امّا ظاهر مفاد « 2 » تقديس ، قول « 3 » است نه عمل « 4 » ، و تقديس قولى « 5 » ، نزديك به معنى تسبيح است و ممكن است كه تسبيح ، عطف تفسيرى تقديس باشد يا مراد از تقديس ، ذكر الهى به لفظ « قدّوس » باشد و در بعضى ادعيه ، اين لفظ وارد شده : « يا قُدُّوس الطَّاهِرُ مِنْ كُلِّ سُوءٍ وَ لاشَىْءَ يَعْدِلُهِ » ، يا مراد ، نفى صفات نقص باشد به كلام‌هاى تفصيلى ، و بنا بر اين ، لفظ مخصوص نخواهد داشت . [ سوم : تسبيح الهى ] سيّم ، تسبيح است و مراد از تسبيح ، گفتن « سبحان اللَّه » است با آن كه شامل تسبيحات اربع و تسبيح فاطمهء زهرا عليها السلام و مثل آن هست و معنى « سبحان اللَّه » ، آن است كه : منزّه و مبرّا مىدانم خداوند خود را ، چنان منزّه دانستنى كه لايق و سزاوارِ او باشد . و در معانى الأخبار ، از هشام روايت كرده كه گفت : پرسيدم از حضرت امام جعفر صادق عليه السلام كه معنى قول الهى كه مىگويد : « سبحان اللَّه » ، كدام است ؟ فرمود كه : تنزيه الهى است . « 6 » و در توحيد و معانى الأخبار ، روايت كرده كه : مردى از عمر بن الخطّاب پرسيد كه : تفسير « سبحان اللَّه » چه چيز است ؟ گفت كه : در اندرون اين باغ ، مردى هست كه هرگاه از او سؤال كنند ، خبر مىدهد و وقتى كه ساكت شوند « 7 » ، ابتدا مىكند به بيانِ احكام . و « 8 » چون آن مرد ، داخل باغ شد ، على بن ابى طالب عليه السلام را ديد . گفت : يا ابا الحسن ! « سبحان اللَّه » چه معنى دارد ؟ فرمود كه : تعظيم جلال خداى - عزَّ و جلَّ - و منزّه دانستن اوست از آنچه هر مشركى در باب او گفته ، و وقتى كه بنده ،

--> ( 1 ) . ب : - « كه » . ( 2 ) . ب و ج : « مقام » . ( 3 ) . ج : « قولى » . ( 4 ) . ج : « عملى » . ( 5 ) . الف : - « قولى » . ( 6 ) . معانى الأخبار ، ص 9 ، ح 2 . ( 7 ) . ب : « مىشوند » . ( 8 ) . ج : - « و » .